Ból stopy: Kiedy to alarm? Poznaj przyczyny i objawy

Ból stopy to dolegliwość, która potrafi znacząco utrudnić codzienne funkcjonowanie, a nawet uniemożliwić wykonywanie prostych czynności. Często ignorujemy go, myśląc, że to tylko chwilowe przeciążenie, jednak może on być sygnałem ostrzegawczym od naszego organizmu. W tym artykule pomogę Ci zrozumieć potencjalne przyczyny bólu stopy od tych błahych, po poważniejsze schorzenia oraz wskażę, kiedy bezwzględnie należy szukać profesjonalnej pomocy medycznej.

Stopa skomplikowany fundament Twojego ciała

Zastanawiałaś się kiedyś, jak skomplikowaną konstrukcją jest nasza stopa? To prawdziwe arcydzieło inżynierii natury! Składa się z aż 26 kości, 33 stawów i ponad 100 mięśni, ścięgien oraz więzadeł. Ta niezwykła złożoność pozwala nam na chodzenie, bieganie, skakanie i utrzymywanie równowagi. Niestety, jednocześnie czyni ją jedną z najbardziej obciążonych i podatnych na urazy oraz schorzenia części ciała. Każdego dnia nasze stopy dźwigają ciężar całego ciała, amortyzują wstrząsy i dostosowują się do nierówności terenu. Nic dziwnego, że czasem odmawiają posłuszeństwa i zaczynają boleć.

Przeciążenie, uraz, a może coś więcej? Pierwsze kroki w autodiagnozie

Bardzo często ból stopy wynika z prostych przyczyn, takich jak przeciążenie po intensywnym treningu, długotrwałe stanie, nadwaga czy noszenie nieodpowiedniego obuwia. W takich sytuacjach zazwyczaj wystarczy odpoczynek i zmiana nawyków. Jednakże, ból stopy może być również sygnałem poważniejszych problemów zdrowotnych, które wymagają interwencji specjalisty. Dlatego tak ważne jest, aby uważnie obserwować swoje ciało. Zwróć uwagę na lokalizację bólu czy boli Cię pięta, podbicie, palce, a może wierzch stopy? Jaki jest jego charakter kłujący, piekący, tępy, pulsujący? Czy ból nasila się rano, wieczorem, po wysiłku, czy w spoczynku? Te szczegóły są kluczowe w postawieniu wstępnej diagnozy i mogą pomóc w skierowaniu Cię do odpowiedniego specjalisty.

Ból pięty nie daje spokoju? Sprawdź najczęstszych winowajców

Ból pięty to jedna z najczęściej zgłaszanych dolegliwości. Może być niezwykle uciążliwy, szczególnie rano, tuż po przebudzeniu. Przyjrzyjmy się najczęstszym przyczynom, które mogą stać za tym nieprzyjemnym uczuciem.

Kłujący ból przy pierwszym kroku o poranku czy to zapalenie rozcięgna podeszwowego?

Jeśli budzisz się rano i czujesz ostry, kłujący ból w pięcie przy pierwszych krokach, a potem dolegliwość nieco ustępuje, by powrócić po dłuższym staniu czy chodzeniu, istnieje duże prawdopodobieństwo, że masz do czynienia z zapaleniem rozcięgna podeszwowego. To jedna z najczęstszych przyczyn bólu pięty. Rozcięgno podeszwowe to grube pasmo tkanki łącznej, które biegnie od pięty do palców, wspierając łuk stopy. Przeciążenia, nieodpowiednie obuwie czy płaskostopie mogą prowadzić do mikrourazów i stanu zapalnego w miejscu jego przyczepu do kości piętowej. Często mówi się wtedy o "ostrodze piętowej", ale pamiętaj, że sama ostroga jest zazwyczaj konsekwencją, a nie pierwotną przyczyną bólu.

Ostroga piętowa: czym jest i jak odróżnić ją od innych schorzeń pięty?

Ostroga piętowa to zwapnienie, czyli niewielki wyrostek kostny, który tworzy się na kości piętowej w miejscu przyczepu rozcięgna podeszwowego. Wbrew powszechnemu przekonaniu, sama ostroga bardzo często nie jest źródłem bólu. Ból wynika raczej z towarzyszącego jej stanu zapalnego rozcięgna podeszwowego. Diagnoza ostrogi jest możliwa na podstawie zdjęcia rentgenowskiego, jednak kluczowe jest ustalenie, czy to właśnie ona jest przyczyną dolegliwości, czy może inne schorzenie. Tylko lekarz może prawidłowo zinterpretować obraz i odróżnić ostrogę od innych problemów, takich jak zapalenie kaletki piętowej czy uszkodzenia ścięgien.

Ból z tyłu pięty kiedy problemem może być ścięgno Achillesa?

Jeśli ból lokalizuje się z tyłu pięty, tuż nad nią, i często nasila się podczas aktywności fizycznej, zwłaszcza biegania czy skakania, może to wskazywać na problemy ze ścięgnem Achillesa. To największe i najsilniejsze ścięgno w ludzkim ciele, łączące mięśnie łydki z kością piętową. Może dojść do jego zapalenia (tendinopatii), a w skrajnych przypadkach nawet do częściowego lub całkowitego uszkodzenia. Ten rodzaj bólu często jest wynikiem przeciążenia, nagłego zwiększenia intensywności treningów lub nieodpowiedniego rozgrzewania. Nie lekceważ go, ponieważ nieleczone zapalenie ścięgna Achillesa może prowadzić do poważniejszych konsekwencji.

Co oznacza ból podeszwy i śródstopia?

Ból w środkowej części stopy, czyli na podeszwie i w śródstopiu, może mieć wiele przyczyn. Ta część stopy jest niezwykle ważna dla amortyzacji i prawidłowego rozkładu ciężaru ciała. Kiedy coś jest nie tak, odczuwamy to bardzo wyraźnie.

Płaskostopie poprzeczne i podłużne cichy wróg prawidłowego chodu

Płaskostopie to jedna z najczęstszych deformacji stopy, która może prowadzić do przewlekłego bólu. Wyróżniamy płaskostopie podłużne (kiedy obniża się łuk podłużny stopy) i poprzeczne (kiedy obniża się łuk poprzeczny, a głowy kości śródstopia są nierównomiernie obciążone). Obie te wady zmieniają biomechanikę chodu, prowadząc do nieprawidłowego rozkładu nacisków i przeciążeń. Skutkuje to bólem w obrębie podbicia, śródstopia, a nawet palców. Może również wpływać na postawę całego ciała, prowadząc do dolegliwości w kolanach, biodrach czy kręgosłupie. Wczesna diagnoza i odpowiednie wkładki ortopedyczne mogą znacząco poprawić komfort życia.

Piekący ból i uczucie kamyka w bucie poznaj objawy nerwiaka Mortona

Jeśli odczuwasz ostry, piekący ból, często promieniujący do palców, połączony z drętwieniem, zwłaszcza między trzecim a czwartym palcem, a do tego masz wrażenie, jakbyś miała "kamyk w bucie", prawdopodobnie cierpisz na nerwiaka Mortona. Jest to pogrubienie nerwu międzypalcowego, najczęściej spowodowane jego uciskiem i podrażnieniem. Dolegliwości nasilają się podczas chodzenia, zwłaszcza w ciasnym obuwiu na wysokim obcasie. Odpoczynek i zdjęcie buta często przynoszą ulgę. To schorzenie wymaga konsultacji z ortopedą, który może zaproponować leczenie zachowawcze lub w niektórych przypadkach chirurgiczne.

Metatarsalgia gdy boli Cię poduszka stopy pod palcami

Metatarsalgia to ogólne określenie bólu w okolicy głów kości śródstopia, czyli w "poduszce" stopy, tuż pod palcami. Ból ten może być piekący, kłujący lub tępy i często nasila się podczas chodzenia. Przyczyn metatarsalgii jest wiele od przeciążeń wynikających z intensywnej aktywności fizycznej, przez noszenie nieodpowiedniego obuwia (szczególnie z wąskimi noskami i na wysokim obcasie), po płaskostopie poprzeczne czy inne deformacje stopy. Ważne jest, aby zidentyfikować pierwotną przyczynę, aby skutecznie złagodzić dolegliwości i zapobiec ich nawrotom.

Ból na wierzchu stopy co może oznaczać?

Ból na wierzchu stopy, choć może wydawać się mniej typowy niż ból pięty czy podeszwy, również bywa uciążliwy i świadczy o konkretnych problemach. Zazwyczaj jest związany z przeciążeniami, ale może też sygnalizować poważniejsze urazy.

Zapalenie ścięgien prostowników częsty problem biegaczy i miłośników długich spacerów

Jeśli odczuwasz ból na wierzchu stopy, który nasila się podczas zginania stopy do góry lub podczas chodzenia, może to być zapalenie ścięgien prostowników. Te ścięgna biegną wzdłuż wierzchu stopy i odpowiadają za unoszenie palców. Problem ten jest szczególnie częsty u osób aktywnych fizycznie, takich jak biegacze czy miłośnicy długich spacerów, zwłaszcza jeśli noszą zbyt ciasne buty, które uciskają wierzch stopy. Przeciążenie i powtarzające się mikrourazy prowadzą do stanu zapalnego, który objawia się bólem, a czasem również lekką opuchlizną.

Zmęczeniowe złamanie kości śródstopia ból, który nasila się z każdym krokiem

Poważniejszą, choć początkowo podstępną przyczyną bólu na wierzchu stopy, może być zmęczeniowe złamanie kości śródstopia. Nie jest to nagłe złamanie wynikające z jednorazowego urazu, lecz raczej mikrouszkodzenie kości, które rozwija się stopniowo pod wpływem powtarzających się przeciążeń. Jest to typowe dla sportowców (tzw. złamanie marszowe), ale może dotknąć każdego, kto nagle zwiększy intensywność aktywności fizycznej. Ból zazwyczaj nasila się z każdym krokiem i ustępuje w spoczynku. Jeśli podejrzewasz takie złamanie, konieczna jest pilna konsultacja lekarska i diagnostyka obrazowa (RTG, a często rezonans magnetyczny), ponieważ nieleczone może prowadzić do poważniejszych konsekwencji.

Zmiany zwyrodnieniowe stawów czy ból na podbiciu to objaw "zużycia"?

U osób starszych, ale także u tych, którzy przez lata intensywnie obciążali stopy, ból na podbiciu może być objawem zmian zwyrodnieniowych stawów. Chrząstka stawowa, która amortyzuje ruchy, z czasem ulega zużyciu, co prowadzi do tarcia kości o kość i wywołuje ból, sztywność oraz ograniczenie ruchomości. Chociaż artroza częściej dotyka dużych stawów, takich jak kolana czy biodra, stawy stopy również są na nią narażone. Ból może być tępy, nasilać się po wysiłku i w wilgotną pogodę.

Problemy z palcami stóp od haluksów po drobne urazy

Palce u stóp, choć małe, odgrywają ogromną rolę w utrzymaniu równowagi i prawidłowym chodzeniu. Niestety, są również narażone na wiele dolegliwości, od deformacji po bolesne urazy.

Haluks (paluch koślawy) nie tylko problem estetyczny, ale przede wszystkim źródło bólu

Haluks, czyli paluch koślawy, to jedna z najczęstszych deformacji stopy, szczególnie u kobiet. Polega na odchyleniu dużego palca w stronę pozostałych palców, co prowadzi do powstania bolesnego guza u podstawy palucha. To nie tylko problem estetyczny, ale przede wszystkim źródło przewlekłego bólu, stanów zapalnych i trudności z doborem odpowiedniego obuwia. Haluksy często są dziedziczne, ale ich rozwój przyspiesza noszenie ciasnych butów na wysokim obcasie. Nieleczone haluksy mogą prowadzić do dalszych deformacji stopy i znacznego pogorszenia jakości życia. Warto skonsultować się z ortopedą, który oceni stopień deformacji i zaproponuje odpowiednie leczenie.

Palce młotkowate i szponiaste bolesne deformacje i ich konsekwencje

Oprócz haluksów, inne deformacje palców, takie jak palce młotkowate (wygięcie palca w stawie międzypaliczkowym bliższym) i palce szponiaste (wygięcie w obu stawach międzypaliczkowych), również mogą być przyczyną znacznego dyskomfortu. Te deformacje sprawiają, że palce są nienaturalnie zgięte, co prowadzi do ucisku na obuwie, powstawania bolesnych otarć, nagniotków i modzeli. Chodzenie staje się bolesne, a znalezienie wygodnych butów prawdziwym wyzwaniem. Podobnie jak w przypadku haluksów, odpowiednio wczesna interwencja, np. w postaci wkładek ortopedycznych czy ćwiczeń, może pomóc złagodzić objawy, a w niektórych przypadkach konieczna jest korekcja chirurgiczna.

Wrastający paznokieć i stłuczenia kiedy przyczyna bólu jest oczywista?

Czasami przyczyna bólu palców jest bardzo prosta i łatwa do zidentyfikowania. Wrastający paznokieć to niezwykle bolesna dolegliwość, która powstaje, gdy krawędź paznokcia wrasta w otaczającą skórę, prowadząc do stanu zapalnego, obrzęku i silnego bólu. Często jest wynikiem nieprawidłowego obcinania paznokci lub noszenia zbyt ciasnych butów. Podobnie, stłuczenia palców, choćby te wynikające z uderzenia o mebel, mogą powodować intensywny ból, opuchliznę i zasinienie. W tych przypadkach źródło bólu jest zazwyczaj oczywiste, ale nie oznacza to, że można je lekceważyć. W przypadku wrastającego paznokcia warto udać się do podologa, a przy silnym stłuczeniu upewnić się, że nie doszło do złamania.

Ból stopy jako sygnał ostrzegawczy od organizmu

Ból stopy nie zawsze jest problemem lokalnym. Czasem to sygnał, że w organizmie dzieje się coś znacznie poważniejszego. Warto znać te objawy, by móc szybko zareagować.

Dna moczanowa nagły i rozdzierający ból dużego palca

Jeśli nagle obudziłaś się w nocy z rozdzierającym, bardzo silnym bólem, zaczerwienieniem i obrzękiem stawu u podstawy dużego palca, a nawet delikatne dotknięcie prześcieradła jest nie do zniesienia to klasyczny objaw dny moczanowej, zwanej również podagrą. Jest to choroba metaboliczna, w której dochodzi do odkładania się kryształków moczanu sodu w stawach, wywołując ostry stan zapalny. Dna moczanowa często atakuje właśnie staw dużego palca u stopy. Ataki są nagłe i niezwykle bolesne. Wymaga to natychmiastowej konsultacji lekarskiej i wdrożenia odpowiedniego leczenia, zarówno farmakologicznego, jak i dietetycznego.

Cukrzyca i stopa cukrzycowa dlaczego nie wolno ignorować drętwienia i pieczenia?

Osoby chorujące na cukrzycę są szczególnie narażone na problemy ze stopami. Wysoki poziom cukru we krwi przez długi czas może prowadzić do uszkodzenia nerwów (neuropatii cukrzycowej) i naczyń krwionośnych. Objawy neuropatii to często piekący ból, mrowienie, drętwienie, a także zaburzenia czucia stopa może stać się niewrażliwa na ból, temperaturę czy ucisk. To niezwykle niebezpieczne, ponieważ łatwo o niezauważone urazy, otarcia czy rany, które z powodu słabego krążenia bardzo trudno się goją. Taki stan, połączony z infekcją, może prowadzić do zespołu stopy cukrzycowej, a w skrajnych przypadkach nawet do amputacji. Dlatego każdy diabetyk powinien regularnie kontrolować stopy i natychmiast reagować na wszelkie niepokojące objawy.

Reumatoidalne zapalenie stawów poranna sztywność i ból w wielu stawach stopy

Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) to przewlekła choroba autoimmunologiczna, która atakuje stawy, prowadząc do ich stanu zapalnego, bólu, sztywności i stopniowej deformacji. Stopy są bardzo często pierwszym miejscem, gdzie pojawiają się objawy RZS. Charakterystyczna jest poranna sztywność, która może trwać nawet kilka godzin, oraz ból, który często dotyka wielu stawów jednocześnie, zazwyczaj symetrycznie. Z czasem może dochodzić do deformacji palców i całej stopy, co znacząco utrudnia chodzenie. Wczesna diagnoza i leczenie RZS są kluczowe, aby spowolnić postęp choroby i zapobiec trwałym uszkodzeniom stawów.

Niewydolność żylna i miażdżyca ból, obrzęki i zmiana koloru skóry

Ból stopy może być również sygnałem problemów z krążeniem. Niewydolność żylna (żylaki) może powodować uczucie ciężkości, obrzęki, a także ból, zwłaszcza po długotrwałym staniu. Stopy mogą być zimne, a skóra może zmieniać kolor. Z kolei miażdżyca, czyli zwężenie tętnic, prowadzi do niedokrwienia tkanek. W stopach objawia się to bólem, szczególnie podczas wysiłku (tzw. chromanie przestankowe), a także zimnymi stopami, bladością skóry i trudnościami w gojeniu się ran. Jeśli obserwujesz takie objawy, konieczna jest konsultacja z lekarzem, który oceni stan układu krążenia i wdroży odpowiednie leczenie.

Kiedy ból stopy to alarm? Objawy, których nie wolno ignorować

Choć wiele przyczyn bólu stopy jest łagodnych, istnieją objawy, które powinny natychmiast skłonić Cię do wizyty u lekarza. Ignorowanie ich może prowadzić do poważnych konsekwencji.

Silna opuchlizna, zasinienie i niemożność obciążenia stopy podejrzenie złamania lub skręcenia

• Silna, nagła opuchlizna, która pojawia się po urazie.
• Zasinienie lub wyraźne zniekształcenie stopy.
• Niemożność obciążenia stopy lub chodzenia, nawet na krótkim dystansie.
• Podejrzenie złamania lub poważnego skręcenia, zwłaszcza jeśli słyszałaś "trzask" w momencie urazu.

Zaczerwienienie, gorączka i rosnący ból sygnały infekcji

• Intensywne zaczerwienienie i ocieplenie skóry w miejscu bólu.
• Gorączka lub dreszcze.
• Szybko narastający ból, który nie ustępuje po odpoczynku.
• Wydzielina ropna z rany lub pęcherza.

Utrata czucia, drętwienie i mrowienie niepokojące objawy neurologiczne

• Utrata czucia w stopie lub palcach, która się utrzymuje.
• Przewlekłe drętwienie lub mrowienie, szczególnie jeśli obejmuje większy obszar stopy.
• Osłabienie mięśni stopy, trudności w poruszaniu palcami.

Jak lekarz diagnozuje ból stopy?

Kiedy już zdecydujesz się na wizytę u specjalisty, możesz zastanawiać się, jak będzie wyglądała diagnostyka. Proces ten jest zazwyczaj wieloetapowy i ma na celu precyzyjne ustalenie przyczyny Twoich dolegliwości.

Wywiad i badanie fizykalne co ortopeda musi wiedzieć?

Pierwszym i niezwykle ważnym krokiem jest szczegółowy wywiad lekarski. Ortopeda (lub inny specjalista) zapyta Cię o charakter bólu (kłujący, piekący, tępy), jego lokalizację, czas trwania, nasilenie, czynniki nasilające i łagodzące (np. aktywność fizyczna, odpoczynek, pora dnia). Będzie chciał również dowiedzieć się o Twojej aktywności fizycznej, rodzaju wykonywanej pracy, noszonym obuwiu, przebytych urazach oraz chorobach przewlekłych. Następnie przeprowadzi badanie fizykalne, które obejmuje oględziny stopy (ocena deformacji, opuchlizny, zaczerwienienia), palpację (dotykanie w celu zlokalizowania bólu), ocenę ruchomości stawów oraz testy funkcjonalne, które pomogą ocenić siłę mięśni i stabilność stopy. To wszystko pozwala na wstępne zawężenie listy potencjalnych przyczyn.

RTG, USG, Rezonans Magnetyczny co pokażą badania obrazowe?

W zależności od wyników wywiadu i badania fizykalnego, lekarz może zlecić dodatkowe badania obrazowe, aby potwierdzić diagnozę lub wykluczyć poważniejsze schorzenia:

• RTG (zdjęcie rentgenowskie): To podstawowe badanie, które pozwala na ocenę kości. Wykrywa złamania, zmiany zwyrodnieniowe, deformacje kostne (np. haluksy) oraz ostrogi piętowe. Jest szybkie i łatwo dostępne.
• USG (ultrasonografia): Idealne do oceny tkanek miękkich, takich jak ścięgna, więzadła, mięśnie. Za pomocą USG można zdiagnozować stany zapalne rozcięgna podeszwowego, zapalenie ścięgien Achillesa, obecność nerwiaków (np. Mortona) czy torbieli.
• Rezonans Magnetyczny (MRI): To najbardziej precyzyjne badanie, które pozwala na dokładniejszą diagnozę złożonych problemów. Umożliwia szczegółową ocenę zarówno kości, jak i tkanek miękkich, chrząstek, szpiku kostnego. Jest szczególnie przydatne w przypadku podejrzenia poważniejszych urazów, złamań zmęczeniowych, uszkodzeń więzadeł czy wczesnych zmian zapalnych.

Podolog, fizjoterapeuta, ortopeda do którego specjalisty się udać?

W zależności od charakteru bólu i wstępnych podejrzeń, możesz potrzebować pomocy różnych specjalistów:

• Ortopeda: To lekarz, do którego należy się udać w przypadku urazów, złamań, poważnych deformacji stopy (np. zaawansowane haluksy), przewlekłego bólu wymagającego diagnostyki obrazowej i ewentualnie interwencji chirurgicznej.
• Fizjoterapeuta: Specjalista ten pomoże w przypadku bólu wynikającego z przeciążeń, wad postawy, po urazach (np. skręceniach), w celu rehabilitacji i nauki odpowiednich ćwiczeń wzmacniających i rozciągających.
• Podolog: Zajmuje się problemami skórnymi i paznokci (np. wrastające paznokcie, odciski, modzele), a także w celu oceny stopy pod kątem wad postawy i doboru odpowiednich wkładek ortopedycznych.

Profilaktyka i domowe sposoby na zdrowe stopy

Leczenie bólu stopy to jedno, ale równie ważna jest profilaktyka. Wiele dolegliwości można uniknąć, stosując proste zasady i dbając o stopy na co dzień.

Dobór obuwia Twój najważniejszy krok w zapobieganiu bólowi

Nie mogę tego wystarczająco podkreślić: odpowiednie obuwie to podstawa zdrowych stóp! To Twój najważniejszy krok w zapobieganiu bólowi. Wybieraj buty, które są wygodne, dobrze dopasowane do kształtu stopy, ale nie uciskają. Zwróć uwagę na odpowiednią amortyzację, która będzie chronić stawy przed wstrząsami. Podeszwa powinna być elastyczna, ale jednocześnie stabilizująca. Unikaj butów na wysokim obcasie, które zniekształcają stopę i przeciążają przodostopie, a także zbyt ciasnych butów z wąskimi noskami, które sprzyjają deformacjom palców i wrastającym paznokciom. Pamiętaj, że stopy pracują dla Ciebie przez całe życie zasługują na komfort!

Proste ćwiczenia wzmacniające i rozciągające, które przyniosą ulgę

Regularne ćwiczenia mogą znacząco wzmocnić mięśnie stóp i łydek, poprawić ich elastyczność i zapobiec wielu dolegliwościom. Oto kilka prostych przykładów, które możesz wykonywać w domu:

• Rolowanie stopy piłeczką: Usiądź i roluj stopę po małej piłeczce (np. tenisowej) przez kilka minut. To świetnie rozluźnia rozcięgno podeszwowe.
• Unoszenie palców: Stojąc, unoś same palce stóp, trzymając pięty na ziemi. Powtórz 10-15 razy.
• Rozciąganie łydek: Stań przodem do ściany, oprzyj dłonie. Jedną nogę wysuń do tyłu, piętę dociśnij do podłogi i delikatnie pochyl się do przodu, aż poczujesz rozciąganie w łydce. Przytrzymaj 20-30 sekund i zmień nogę.

Przeczytaj również: Antybiotyk na ból zęba: Kiedy pomaga, a kiedy szkodzi?

Rola wkładek ortopedycznych w odciążaniu i korekcji wad stóp

Wkładki ortopedyczne to często niedoceniane narzędzie w walce z bólem stóp i profilaktyce. Odpowiednio dobrane wkładki mogą odciążyć przeciążone obszary stopy, skorygować wady postawy (takie jak płaskostopie) i poprawić biomechanikę chodu. Dzięki nim ciężar ciała jest równomiernie rozłożony, a stawy są lepiej chronione. Pamiętaj jednak, że wkładki powinny być dobierane indywidualnie, najlepiej po konsultacji z podologiem lub ortopedą, który przeprowadzi badanie stopy i oceni jej potrzeby. Wkładki "z półki" mogą nie przynieść oczekiwanej ulgi, a nawet pogorszyć sytuację.